ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΟ ΝΑΥΠΛΙΟ

Το  2^ο Γυμνάσιο στο Harvard της Ελλάδας!

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

«Ο Πολιτισμός είναι

 η βαρειά βιομηχανία της Ελλάδας»

( Μ. Μερκούρη)

Οι μαθητές της Β’ τάξης του 2^ου Γυμνασίου  Αγρινίου προχτές επισκέφτηκαν το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του Ναυπλίου.

Το  Κέντρο Ελληνικών Σπουδών   Harvard, ιδρύθηκε στην Ουάσιγκτον το 1960.

Σκοπός του η υποστήριξη των Ελληνικών Σπουδών και η προβολή, σε διεθνές επίπεδο, των ελληνικών ανθρωπιστικών αξιών.

Το Kέντρο Eλληνικών Σπουδών στην Ελλάδα εγκαινιάστηκε στο Ναύπλιο το 2008, στο νεοκλασικό κτήριο όπου στεγαζόταν το πρώην δημαρχείο της πόλης. Το κτήριο βρίσκεται στην οδό Όθωνος.

  Ο Καθηγητής Gregory Nagy ανέλαβε την πρωτοβουλία ίδρυσής του.

Διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στην Ελλάδα είναι ο Καθηγητής Ιωάννης Πετρόπουλος.

Στον πρώτο όροφο του κτηρίου στεγάζεται η ψηφιακή βιβλιοθήκη, η χρήση της οποίας είναι δωρεάν  και ανοιχτή προς όλους.

Στο ισόγειο του κτηρίου υπάρχει μια ευρύχωρη αίθουσα όπου γίνονται διάφορες εκδηλώσεις. Στην αίθουσα αυτή  μας υποδέχτηκε  μαθητές και  συνοδούς καθηγητές η υπεύθυνη κυρία Ματίνα Γκόγκα.

Οι μαθητές μας είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν τους σκοπούς και τη δράση του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Ουάσιγκτον…

Η κ. Γκόγκα  «ξενάγησε» τους μικρούς μαθητές στο μεγάλο Πανεπιστήμιο του Harvard. Mε ωραίο τρόπο τους ενημέρωσε για την πιθανή φοίτησή τους εκεί.

Επίσης, τους μίλησε για τους φοιτητές του Πανεπιστημίου του Harvard, που επισκέπτονται  κάθε χρόνο την Ελλάδα μελετώντας τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και πραγματοποιούν εκδρομές στους  διάφορους αρχαιολογικούς χώρους.

Καθώς και για τους Έλληνες φοιτητές με υποτροφίες, που επισκέπτονται αντίστοιχα το

Harvard .

Τα παιδιά γοητεύτηκαν από την ενδιαφέρουσα αυτή «ξενάγηση».

 Ίσως αυτή η ενημέρωση  να αποτελέσει κίνητρο για το όνειρο  των μελλοντικών σπουδών τους στο  Harvard…Το ευχόμαστε!

Κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης οι μαθητές έκαναν ερωτήσεις και εξέφρασαν διάφορες απορίες τους. Η κ. Γκόγκα  με εξαιρετική ευγένεια έδωσε τις ανάλογες απαντήσεις.

Οι συνοδοί καθηγητές: Κωνσταντίνα Προύντζου,  Ελένη Κατσαντώνη,  Βάσω Σκεπετάρη, Όλγα Αβασκαντήρα ,  Γεώργιος Μπέστιας και  Μαρία Αγγέλη ευχαριστήσαμε την κυρία Γκόγκα.

Έπειτα με τους μαθητές  συνεχίσαμε την περιήγησή μας στην Ιστορική πόλη του Ναυπλίου, την πρώτη πρωτεύουσα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους!

Το απόγευμα επισκεφτήκαμε το Φουγάρο, λίγα χιλιόμετρα έξω από το Ναύπλιο. Πρόκειται για ένα συγκρότημα τριών πέτρινων κτηρίων με μεγάλους υπαίθριους χώρους. Στο πρώτο μισό του 20^ου αιώνα λειτούργησε ως εργοστάσιο κονσερβοποιίας τομάτας, με την επωνυμία «Ανθός».

Σήμερα ο χώρος ανθίζει ξανά ως χώρος πολιτισμού!

Στο Φουγάρο, η κ. Μαρία Κωνσταντοπούλου μίλησε στους μαθητές για την παλιά και σύγχρονη χρήση του κτηρίου.

Οι μαθητές εντυπωσιάστηκαν από τον πολυχώρο του Φουγάρου. Επισκέφτηκαν τη βιβλιοθήκη, την αίθουσα όπου λειτουργεί  έκθεση χειροποίητου κοσμήματος και άλλων χρηστικών αντικειμένων, έπαιξαν πινγκ πονγκ και φωτογραφήθηκαν σε κάθε γωνιά του!

Το βράδυ επιστρέψαμε στο Αγρίνιο πλουσιότεροι σε εμπειρίες, γνώσεις και συναισθήματα…

 Η Ντίνα Προύντζου  και η Μ. Αγγέλη απαθανάτισαν ωραίες στιγμές αυτής της εκπαιδευτικής επίσκεψης.  

Οι μαθητές και οι συνοδοί καθηγητές στο Ναύπλιο.

 Στην υγειά μας και σε άλλες ωραίες εκδρομές!!!

Η κ.Κωνσταντοπούλου ξενάγησε τους μαθητές στο χώρο Φουγάρου.

Στο χώρο της έκθεσης

 Δοκιμάζοντας χειροποίητα κοσμήματα στην Έκθεση του Φουγάρου.

 Το φωταγωγημένο φουγάρο του Φουγάρου! (φωτο Μ.Αγγέλη)

        Το κέντρο των Ελληνικών σπουδών στο Ναύπλιο.

XΡΙΣΤΟΣ ΓΕΝΝΑΤΑΙ,ΧΑΡΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ!

Έθιμα των Χριστουγέννων

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

Δρ. Κοινωνικής Λαογραφίας

Nα ’μουν του   στάβλου έν’ άχυρο, ένα φτωχό κομμάτι

Την ώρα π’ άνοιγε ο Χριστός στον ήλιο του το μάτι.

Να δω την πρώτη του ματιά και το χαμόγελό του

Το στέμμα των ακτίνων του γύρω στο μέτωπό του…

Κ. Παλαμάς

Η γιορτή των Χριστουγέννων είναι η σημαντικότερη από τις ακίνητες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τη μέρα αυτή οι χριστιανοί γιορτάζουν τη γέννηση του Χριστού.

Την παραμονή των Χριστουγέννων ανοίγει ο κύκλος  των εθίμων του δωδεκαημέρου που κλείνει τα Θεοφάνεια.

Θα αναφέρουμε τα πιο σημαντικά:

Τα κάλαντα

Προάγγελοι των Χριστουγέννων είναι τα παιδιά που τραγουδούν τα   κάλαντα:

Καλήν ημέραν άρχοντες,

 αν είναι ορισμός σας,

Χριστού τη θεία Γέννηση

 να πω στ’ αρχοντικό σας.

Χριστός γεννάται σήμερον

  εν Βηθλεέμ τη πόλει

Οι ουρανοί αγάλλονται,

χαίρει η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτεται,

εν φάτνη των αλόγων

Ο βασιλεύς των ουρανών

 και ποιητής των όλων…

Τα Κάλαντα αρχίζουν με την αφήγηση  του γεγονότος της γέννησης του Χριστού. Συνεχίζουν με ευχές για το σπίτι , την οικογένεια και ιδιαίτερα  για το νοικοκύρη:

Σ’ αυτό το σπίτι το ψηλό

πέτρα να μη ραγίσει

Κι ο νοικοκύρης του σπιτιού

 χίλια χρόνια να ζήσει!

 Και τελειώνουν με στίχους για το φιλοδώρημα.

Θυμάμαι τους στίχους που τραγουδούσαμε στο χωριό μου, το Μαχαιρά Ξηρομέρου:

Εφάγαμε τον κόκορα, θα φάμε και την κότα

Δώσε μας και το τάλιρο να πάμε σ’ άλλη πόρτα!

Κατά τόπους υπάρχουν διαφορετικά κάλαντα και συναφή θρησκευτικά τραγούδια. Η παρουσία των παιδιών, των μικρών καλαντιστών και οι μελωδίες τους θεωρούνται ευλογία για κάθε σπίτι.

Παλιά οι νοικοκυρές έριχναν στο καλάθι των παιδιών καρπούς, αυγά, γλυκά και ελάχιστα νομίσματα.

 Το έθιμο αυτό διατηρείται σ’ όλη την Ελλάδα, σε αστικές και επαρχιακές περιοχές. Τα παιδιά το πρωί της παραμονής βγαίνουν να τραγουδήσουν τα κάλαντα.

Ας τα καλοδεχτούμε κι ας πάρουμε το μήνυμα της χαράς και της ελπίδας που αναγγέλλουν …

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο

Οι περισσότεροι λαογράφοι συμφωνούν ότι το έθιμο του δέντρου ήρθε την εποχή του Όθωνα (1833).Το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στη χώρα μας στολίστηκε στα ανάκτορα του Όθωνα στο Ναύπλιο.

 Η χρήση βέβαια, πράσινων κλαδιών αειθαλών δέντρων υπήρχε στις αρχαίες γιορτές «των δεντροφοριών» και στις ρωμαϊκές και βυζαντινές καλένδες.

Το δέντρο αγαπήθηκε πολύ  και η χρήση του γενικεύτηκε: σπίτια, καταστήματα, υπηρεσίες κλπ.  το υποδέχονται στην καλύτερη γωνιά τους. Το δέντρο ήταν και είναι πάντα σύμβολο ζωής.

Το καράβι

Σε κάποια μέρη κυρίως νησιωτικά και παραθαλάσσια στολίζουν καραβάκι.

Το χριστουγεννιάτικο καράβι έχει σχέση με την ενασχόληση των Ελλήνων με τη θάλασσα, αλλά και με την εκκλησιαστική αναφορά. Η εκκλησία συχνά συμβολίζεται με πλοίο. Το καραβάκι επίσης, σαν φανάρι συντρόφευε στα νησιά τα παιδιά που έλεγαν τα κάλαντα.

Τα χοιροσφάγια

Από τις χαρακτηριστικές εθιμικές εκδηλώσεις των Χριστουγέννων είναι τα χοιροσφάγια.

Πρόκειται για αρχαία συνήθεια του Ελληνορωμαϊκού κόσμου που διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες. Πέρα από τις θρησκειολογικές και εννοιολογικές ερμηνείες, η σφαγή των χοίρων δείχνει την ιδιαίτερη σημασία που είχε και εξακολουθεί να έχει ο χοίρος για την αγροτική οικονομία…

Στις αγροτικές κοινωνίες η εκτροφή του γουρουνιού εξασφάλιζε το κρέας και το λίπος για πολλούς μήνες.

Θυμάμαι ότι κάθε οικογένεια παλιά, στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, στο Ξηρόμερο, φρόντιζε να εκτρέφει ένα τουλάχιστον γουρούνι.

Η τροφή που του έδιναν ήταν βασικά πίτουρα: υπολείμματα του φλοιού των δημητριακών που διαχωρίζονται από το αλεύρι μετά το άλεσμα. Αλλά και τυρόγαλο: υγρό που περισσεύει μετά το πήξιμο του γάλατος και το μάζεμα του τυριού. Τα αποφάγια και ο βελανιδοκαρπός επίσης συμπλήρωναν τη διατροφή του. Ίσως γι’ αυτό ήταν εξαιρετικά νόστιμο το χοιρινό κρέας τότε!

Την παραμονή των Χριστουγέννων οι άνδρες έσφαζαν το γουρούνι από το οποίο η  οικογένεια εξασφάλιζε το κρέας για ολόκληρο το χειμώνα. Αλλά και το λίπος το έλιωναν          και το διατηρούσαν σε πήλινα δοχεία τις «λαΐνες»  ή σε τενεκέδες στα νεώτερα χρόνια. Το χρησιμοποιούσαν στη διατροφή τους όπως το λάδι. Οι άνθρωποι στις αγροτικές κοινωνίες τότε αγνοούσαν τη χοληστερίνη κλπ

Η πολύωρη χειρωνακτική εργασία μάλλον τους έσωζε από πολλά προβλήματα υγείας.

Σήμερα, εξέλειπε σχεδόν το έθιμο των χοιροσφαγίων. Διατηρείται όμως η συνήθεια της κατανάλωσης χοιρινού κρέατος τις μέρες των Xριστουγέννων, το οποίο προμηθευόμαστε από τα κρεοπωλεία.

Το έθιμο της τσιγαρίδας:

Σε ορισμένα χωριά γίνεται μια προσπάθεια  από τους τοπικούς Συλλόγους, αναβίωσης του εθίμου της τσιγαρίδας. Tσιγαρίδες είναι κομματάκια τσιγαρισμένο κρέας με λίπος, που μένουν μετά το «λιώσιμο» του χοιρινού...

Η αναβίωση του εθίμου είναι ένας τρόπος να θυμηθούν οι μεγαλύτεροι και να μάθουν οι νεώτεροι τις παραδοσιακές γεύσεις και τα τοπικά έθιμα. Και μια ευκαιρία να επικοινωνήσουν οι άνθρωποι μεταξύ τους, να ανταλλάξουν ευχές και να ξεφύγουν από την καθημερινότητά τους…

Σας προτείνω να επισκεφτείτε, την επομένη των Χριστουγέννων, τα Βλυζιανά  και τις Φυτείες  Ξηρομέρου, για  να γευτείτε νόστιμες τσιγαρίδες και να γνωρίσετε φιλόξενους ανθρώπους!

Η γαλοπούλα

Πρόκειται για ένα ευρωπαϊκό έθιμο που έγινε καλοδεχούμενο και στην Ελλάδα. Οι Ευρωπαίοι γνώρισαν τη γαλοπούλα το 1524 και έπειτα, από το Μεξικό. Η βραστή ή γεμιστή γαλοπούλα των Χριστουγέννων είναι μια ευρωπαϊκή συνήθεια. Από εκεί ήρθε και στη χώρα μας και αρχικά σερβιρίστηκε στα σπίτια των πλουσίων.

Ο αγροτικός κόσμος τα Χριστούγεννα συνήθιζε να τρώει χοιρινό κρέας και κότα ή κόκορα. Ενδεικτική αυτής της προτίμησης είναι η παροιμία:

«Κότα πίτα το Γενάρη και παπί τον Αλωνάρη»

Την εποχή αυτή τα πουλερικά είναι παχιά και η σούπα γίνεται νοστιμότατη.

Με το πέρασμα των χρόνων η αγοραστική ικανότητα του κοινού αυξήθηκε και το έθιμο της γαλοπούλας γενικεύτηκε.

Σήμερα στα κρεοπωλεία μπορεί ο καθένας να προμηθευτεί γαλοπούλες, αρνάκια, μοσχάρια και χοιρινά… ανάλογα με την προτίμησή του και την οικονομική του δυνατότητα…

Το χριστόψωμο

Το χριστόψωμο, το ευλογημένο ψωμί των Χριστουγέννων, αποτελούσε  ιδιαίτερη φροντίδα της νοικοκυράς. Το σχήμα αυτού του ψωμιού είναι στρογγυλό. Υπάρχουν βέβαια κατά τόπους και διαφοροποιήσεις. Η τοπική παράδοση καθορίζει τη διακόσμησή του. Συνήθως στη μέση του ψωμιού κολλούν ένα σταυρό από το ίδιο ζυμάρι. Στο κέντρο και στις άκρες του σταυρού βάζουν καρύδια και αμύγδαλα, σύμβολα πλούσιας καρποφορίας. Έπειτα, κεντούν στο ψωμί με ένα πιρούνι ή μαχαίρι διάφορα σχέδια. Αυτά τα  ζυμαρένια κεντήματα  εκτός από διακοσμητικά έχουν και συμβολική σημασία και είναι ανάλογα με την εργασία του νοικοκύρη:

Στο χριστόψωμο του γεωργού η νοικοκυρά θα σχεδιάσει  παραστάσεις από τις γεωργικές εργασίες, π.χ. αλέτρι και βόδια στο χωράφι . Στο χριστόψωμο του τσοπάνη η νοικοκυρά θα σχεδιάσει παραστάσεις από τις ποιμενικές εργασίες, π.χ. πρόβατα και κατσίκια στη στάνη…

Το χριστόψωμο παίρνει τιμητική θέση στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Ο νοικοκύρης θα αναλάβει το κόψιμό του και το μοίρασμα σ’ όλα τα μέλη της οικογένειας με την ευχή:

Χρόνια πολλά!

Σήμερα οι αρτοποιοί παρασκευάζουν εξαιρετικά χριστόψωμα συνεχίζοντας την παράδοση.

Οι καλικάντζαροι

Κυρίαρχο στοιχείο στις δοξασίες του δωδεκαημέρου αποτελούν οι καλικάντζαροι που έρχονται την παραμονή των Χριστουγέννων και φεύγουν τα Θεοφάνεια με τον αγιασμό των υδάτων. Συναντιούνται με διαφορετικά ονόματα κατά τόπους όπως: λυκοκάντζαροι, κακανθρωπίσματα, εξαποδώ, παγανά κλπ. Ο λαός τους θεωρεί δύσμορφους, λιπόσαρκους, μαλλιαρούς κλπ.

Είναι γνωστή η παράδοση: Oι καλικάντζαροι όλη τη διάρκεια του χρόνου μένουν κάτω στη γη και πελεκούν το δέντρο που τη βαστάει. Όταν είναι κοντά στο να το πετύχουν, την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στη γη και δημιουργούν προβλήματα στους ανθρώπους.

Μένουν 12 μέρες ως την παραμονή των Φώτων πάνω στη γη. Οι άνθρωποι προσπαθούν να τους εξουδετερώσουν με τη φωτιά που καίνε συνεχώς στο τζάκι όλο το δωδεκαήμερο.

Οι γυναίκες παλιά στο χωριό μου πίστευαν ότι τα παγανά «λώβιαζαν», μόλυναν και τα πλυμένα ρούχα! Θυμάμαι τη συμβουλή της μάνας μου:

«Μαρία, να μάσεις τα ρούχα πριν δύσει ο ήλιος. Βγαίνουν τα πάγανα τώρα! Δεν κάνει  να μείνουν απλωμένα το βράδυ…»
Τα Φώτα με τον αγιασμό φεύγουν όλα τα κακά πνεύματα:

«Φεύγετε να φεύγουμε, έρχετ’ ο ζουρλόπαπας

Με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του!»

Το πάντρεμα της φωτιάς

 Την παραμονή των Χριστουγέννων οι ένοικοι του σπιτιού προσπαθούν να έχουν αναμμένη τη φωτιά στο τζάκι. Διαλέγουν ξύλα δέντρων που καίγονται αργά και τα «παντρεύουν». Παίρνουν δηλ. ένα ξύλο με όνομα θηλυκό και ένα ξύλο με όνομα αρσενικό και τα ενώνουν στη φωτιά, τα παντρεύουν!

Ενδεικτικά αναφέρω την περίπτωση των Αγράφων: βάζουν στη φωτιά ξύλο αγριοκερασιάς  για στοίχειωμα της νοικοκυράς και ξύλο κέδρου για στοίχειωμα του νοικοκύρη. Έτσι γίνεται το πάντρεμα της φωτιάς!

Υπάρχει η πεποίθηση ότι τα κακά πνεύματα, όπως οι καλικάντζαροι που αναφέραμε, φοβούνται τη φωτιά γι’ αυτό κατουράνε  την εστία αν τη βρούνε σβηστή…

Γλυκά των Χριστουγέννων

Μελομακάρονα: Από την αρχαιότητα υπήρχε η συνήθεια των «μειλίχιων προσφορών» προς τους δαίμονες και τους θεούς του Άδη. Αυτό γινόταν για να τους εξευμενίσουν και να αλλάξουν  την τύχη ώστε να είναι ευνοϊκή όλο το χρόνο.

Οι προσφορές αυτές ήταν όπως ακριβώς τα μελομακάρονα σήμερα.

Δίπλες: Πρόκειται για γλυκίσματα που αναπαριστούν το «δίπλωμα» του Χριστού, μέσα στα σπάργανά του. Τις φτιάχνουν τα Χριστούγεννα, σε αρραβώνες, γάμους, γεννήσεις και βαπτίσεις. Ιδιαίτερα συνηθίζονται  σε νησιωτικές περιοχές.

Οι κουραμπιέδες και το ραβανί επίσης είναι γλυκά των Χριστουγέννων.

ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ!

ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΙΣ ΚΑΠΝΑΠΟΘΗΚΕΣ ΑΔΕΛΦΩΝ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ

ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ

Η Πολιτιστική Ομάδα μας επισκέφτηκε τις καπναποθήκες των αδελφών Παπαστράτου, Δευτέρα 16 Δεκεμβρίου 2013.

Συνοδοί: Μαρία Ν. Αγγέλη

                 Αγγελική Δαλιάνη

Ξεναγός: Έφη Τσακανίκα

Φωτογράφισαν:Μαντώ Κουτσομπίνα

                          Δώρα Καλογεράκη

                          Δημήτρης Σαλαγιάννης

                          Ηρώ Παρά

Ενδεικτικές φωτογραφίες:

Το παλιό κτίριο των καπναποθηκών.

Το πιο πρόσφατο κτίριο.

ΚΑΠΝΟΣ

ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΩΝΩΝ

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

Δρ. Κοινωνικής Λαογραφίας

«Μ’ αυτό (τον καπνό), βεβαίωναν οι γραμματισμένοι σύντροφοι του Κολόμβου, οι ιθαγενείς του Νέου Κόσμου θεράπευαν θανατηφόρες πληγές και αθεράπευτες αρρώστιες. Εξόρκιζαν τα κακά πνεύματα, θυμιάτιζαν τις καλύβες τους, έκαναν φυλαχτά και «εκαθάριζον τον εγκέφαλον και το σώμα των από των περιττών υγρών». Οι Ισπανοί πίστευαν ακόμα ότι ο καπνός χαρίζει μακροζωία…».

Β. Θασίτης

Πρόκειται για την ιστορία ενός «ιερού φυτού», που χάνεται στα βάθη των αιώνων, κατά τη διάρκεια των οποίων γίνεται γνωστό σε όλο τον κόσμο, με πολλαπλές χρήσεις και ποικίλες συμπεριφορές ως προς αυτό, ανάλογα βέβαια με τις κοινωνικές και τις νοοτροπίες. Στο διάβα των χρόνων, το άλλοτε «ιερό φυτό», χάνει την αρχική του ταυτότητα και αποκτά τη νέα: γίνεται βιομηχανικό προϊόν. Και ο μύθος με τις μαγικές ιδιότητες του φυτού, παραχωρεί τη θέση του στον σύγχρονο μύθο της εμπορικής και βιομηχανικής αξίας του.

Η ιστορία του είναι συναρπαστική. Για κανένα άλλο προϊόν του φυτικού βασιλείου δεν ειπώθηκαν, γράφτηκαν και έγιναν τόσα πολλά, όσα γι’ αυτό. Είναι το φυτό, που η ύπαρξή του συνδέθηκε με την ανακάλυψη μιας ηπείρου:

  Ο Χριστόφορος Κολόμβος ταυτόχρονα με την ανακάλυψη της Αμερικής (1492), ανακάλυψε και τον καπνό. Εκτός από το γεγονός αυτό, ο καπνός συνδέθηκε και με την δραστηριότητα πάρα πολλών ετερόκλητων προσώπων:
Ιερείς, βασιλείς, θαλασσοπόροι, εξερευνητές, κατακτητές, δούλοι, καλλιεργητές, έμποροι, λαθρέμποροι, βιομήχανοι, καπνεργάτες, καπνιστές, αντικαπνιστές, ερευνητές, επιστήμονες, λογοτέχνες, δικαστές, πολιτικοί και κυβερνήτες, επικέντρωσαν ο καθένας με το δικό του τρόπο, το ενδιαφέρον τους…
Η εξάπλωση του καπνού στην Ευρώπη αρχίζει από τα μέσα του 16^ου αι., κυρίως λόγω των θεραπευτικών ιδιοτήτων, σχεδόν θαυματουργών, που του αποδίδονται. Είναι πολύ πιθανό στη διάδοσή του να συνέβαλε η βασίλισσα της Γαλλίας Αικατερίνη Μεδίκων, η οποία προκειμένου να ανακουφιστεί από τις κεφαλαλγίες της, δέχεται τον Καπνό, που της στέλνει ο Jean Nicot, πρέσβης της Γαλλίας στην Πορτογαλία το 1560. Δέκα χρόνια αργότερα ο βοτανιστής Jean Liebault ονομάζει το φυτό Nicotiana tabacum, προς τιμή του Nicot.

Πληροφορίες για την εισαγωγή του καπνού στην Ελλάδα έχουμε από τις αφηγήσεις των περιηγητών. Το 16^ο αι. σύμφωνα με το σύγγραμμα του Pouqueville «Περιηγήσεις στην Ελλάδα», η ελληνική γη δέχεται τους πρώτους σπόρους και βλαστάνουν τα πρώτα φυτά των μικρόφυλλων ελληνικών ποικιλιών. Αναφέρονται ως εισαγωγείς δύο Γάλλοι, που καλλιέργησαν τον καπνό στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Το 17^ο αι. οι αναφορές για την καπνοκαλλιέργεια στην Μακεδονία και στην Παλαιά Ελλάδα πληθαίνουν. Ο Βαυαρός πρόξενος Strong σε σύγγραμμά του, αναφέρει, στα μέσα του 17^ου αι. καπνοκαλλιέργειες στην Παλαιά Ελλάδα, στις περιφέρειες Λιβαδειάς, Άργους και Καλαμών. Η παραγωγή, όπως αναφέρει, έφθανε στις 450.000 οκάδες, που πουλιόταν προς περίπου δύο δραχμές η οκά.

Στην Αιτωλοακαρνανία η καπνοκαλλιέργεια χρονολογείται τουλάχιστον από το 17^ο αι. Στα 1668 ο Τούρκος περιηγητής Evliya Celebi, περιέγραψε τα πλατύφυλλα καπνά του Ζαπαντιού. Οι ιδανικές κλιματικές και εδαφικές συνθήκες, μαζί με τη φροντίδα και το ενδιαφέρον των καπνοπαραγωγών της περιοχής, συντέλεσαν στην ανάπτυξη της καπνοκαλλιέργειας.
Το Αγρίνιο, η καπνούπολη της Αιτωλοακαρνανίας, θα γνωρίσει μεγάλη πρόοδο, από την πρώτη δεκαετία του 20^ου αι. που άρχισε η επέκταση της καλλιέργειας, καθώς και η οργάνωση και συστηματοποίηση της εμπορίας του καπνού. Τα φημισμένα καπνά της ποικιλίας «τσεμπέλια Αγρινίου» διοχετεύονταν στην εσωτερική αγορά και τα εκλεκτά καπνά της ποικιλίας «μυρωδάτα Αγρινίου» εξάγονταν στην Αίγυπτο. Ο Ευάγγελος Παπαστράτος στο βιβλίο του «Η δουλειά και ο κόπος της», γράφει χαρακτηριστικά:

«Το Αγρίνιο, σαν κέντρο παραγωγής καπνού του Νομού Αιτωλοακαρνανίας, ήταν ανέκαθεν γνωστό για την παραγωγή εκλεκτών καπνών της περιφερείας και ιδίως των καπνών Ζαπαντίου, Παραβόλας και Ξηρομέρου για την εσωτερική κατανάλωση, καθώς και καπνών μυρωδάτων για το εξωτερικό, που είχαν ζήτηση στην αγορά της Αιγύπτου».

Η ανάπτυξη της παραγωγής και του εμπορίου του καπνού, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της επεξεργασίας, διαλογής και εμπορικής δεματοποίησης. Για τον σκοπό αυτό δημιουργήθηκαν καπνομάγαζα – καπναποθήκες στην πόλη, όπου εργάζονταν εκατοντάδες γυναίκες και άνδρες καπνεργάτες.

Η καπνοκαλλιέργεια συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια του 20^ου αι. Και ο καπνός γνωρίζει άλλοτε περιόδους αυξημένης ζήτησης, οπότε η αγροτική οικονομία τονώνεται και άλλοτε περιόδους κρίσης, οπότε δημιουργούνται δυσκολίες, εντάσεις και διαμαρτυρίες.
Αξίζει να αναφερθεί ότι ο Καπνός επέτρεψε την ομαλή σχετικά απορρόφηση των προσφύγων της Μ. Ασίας και του Πόντου, που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή, είτε ως καλλιεργητές στα καπνοχώραφα είτε ως καπνεργάτες στα καπνομάγαζα του Αγρινίου.

Τα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου που ακολουθούν, θα συντρίψουν την ανθούσα καπνική οικονομία. Οι άνθρωποι, όπως σε όλη την Ελλάδα και στο Αγρίνιο αντιμετωπίζουν το πρόβλημα τη επιβίωσης. Η συλλογική μνήμη και οι προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που βίωσαν αυτά τα «πέτρινα χρόνια», αναπαραστούν τη φτώχεια και την εξαθλίωση του τότε. Αναφέρονται, όμως, και στην πρόοδο που συντελείται στα μεταπολεμικά χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, χάρη στη μεγάλη προσπάθεια των καπνοπαραγωγών, η παραγωγή ανεβαίνει σταδιακά σε υψηλά επίπεδα. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται και από την μελέτη στατικών στοιχείων της περιοχής.

Σταθμό στην τοπική ιστορία του καπνού αποτελεί η αναδιάρθρωση της καλλιέργειας. Στην αρχή της δεκαετίας του ’80, οι παραγωγοί θα οδηγηθούν από τα τσεμπέλια στα Βιρτζίνια. Πρόκειται για μια ποικιλία καπνού, που αποτελεί τη βάση των αμερικάνικων τσιγάρων τύπου Blend, τα οποία κατέκλυσαν τη διεθνή αγορά. Αναγκαστικά, λοιπόν, οι καπνοκαλλιεργητές εγκαταλείπουν την παραδοσιακή καλλιέργεια και στρέφονται στη νέα, η οποία απαιτεί επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό και διαφορετικές τεχνικές παραγωγής, χαρακτηρίζεται όμως ιδιαίτερα αποδοτική.

Με την ανατολή του 21^ου αι. ο καπνός γέρνει στη δύση του. Το 2006 με την εφαρμογή της ολικής και άμεσης αποσύνδεσης της πριμοδότησης από την παραγωγή, σχεδόν το σύνολο των καπνοπαραγωγών εγκατέλειψαν την καλλιέργεια. Εδώ ο καπνός τελειώνει για την Αιτωλοακαρνανία…

Δεν τελειώνουν, όμως, οι μνήμες του Καπνού. Παραμένουν μνήμες δυνατές , που γίνονται Ιστορία…

Σημείωση: Αναδημοσίευση από το Περιοδικό Ρίζα Αγρινιωτών,    Τεύχος  64 (2007)

EΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΣ

ΤΟ ΦΤΩΧΟΠΑΙΔΟ ΠΟΥ ΕΓΙΝΕ ΑΡΧΟΝΤΑΣ

 ΤΩΝ ΚΑΠΝΩΝ!

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

Δρ. Κοινωνικής Λαογραφίας

«Γεννήθηκα στο Αγρίνιο, το παλιό Βραχώρι, το Δεκέμβρη του 1884. Εκεί μεγάλωσα κι εκεί εργάστηκα ως τα τριάντα μου χρόνια… Τον πατέρα μου τον έλεγαν Αναστάση, κι ήταν παπαδοπαίδι του παπα-Στράτου από το χωριό Προσήλια του τότε δήμου Θέρμου… Παντρεύτηκε περασμένα τα τριανταπέντε του χρόνια, με τη μητέρα μου τη Χαρίκλεια, δεκαεφτά χρονών, κόρη του Γεωργίου Καββαδία, που ήταν δάσκαλος του μόνου τότε σχολείου στο Αγρίνιο.[…] Το πρώτο που έμαθα στη ζωή μου είναι πόσο υπέροχη ευλογία είναι η οικογενειακή σύμπνοια κι αλληλεγγύη[…]. Από μικρός πίστεψα σε τέσσερα βασικά πράγματα: την εργατικότητα, την επιμονή, την υπομονή και την τιμιότητα»

Ευάγγελος  Παπαστράτος

Παιδί μιας πολύτεκνης οικογένειας

Πρόκειται για την ιστορία ζωής «ενός φτωχού ελληνόπαιδου που πρόκοψε δουλεύοντας», όπως σημειώνει ο ίδιος στον επίλογο του σχεδόν βιοϊστορικού κειμένου με τίτλο: «Η Δουλειά και ο κόπος της», που εκδόθηκε το 1962. Μια ιστορία που μοιάζει με παραμύθι, όπου ήρωας είναι ο Ευάγγελος Παπαστράτος. Παιδί μιας πολύτεκνης οικογένειας, που από την νηπιακή του ηλικία γνώρισε την ορφάνια και αναγκάστηκε να βγει στην βιοπάλη ως υπάλληλος σε εμπορικό. Μαγεμένος από το βοτάνι του καπνού νωρίς παίρνει τον δρόμο του καπνεμπορίου…

Αφού περιπλανήθηκε σε χώρες μακρινές, γνώρισε και συνεργάστηκε με διάφορους ανθρώπους, κατάφερε να διαφημίσει τον ελληνικό καπνό από την Αίγυπτο ως την Αμερική και να καταστήσει το όνομα Παπαστράτος, πρώτο όνομα στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό.

Ας παρακολουθήσουμε όμως αυτή την πορεία σύμφωνα με όσα ο ίδιος εξιστορεί:

 Ο Ευάγγελος Παπαστράτος γεννήθηκε στο Αγρίνιο το 1884. Είχε την ατυχία πριν κλείσει τα τέσσερά του χρόνια, να χάσει τον πατέρα του Αναστάση Παπαστράτο. Η μητέρα του Χαρίκλεια, το γένος Καββαδία, πολύ νέα, «μόλις τριαντάρα», ανέλαβε να μεγαλώσει μόνη της έξι παιδιά, τέσσερα αγόρια και δυο κορίτσια(το ένα κορίτσι πέθανε νωρίς). Κατοικούσαν σε ένα μικρό , αλλά βολικό σπίτι στα Καραπανέικα, στο ισόγειο του οποίου ο πατέρας είχε και το μπακάλικό του. Η μητέρα του μετά το θάνατο του πατέρα έκλεισε το μπακάλικο κι ασχολήθηκε με τα αμπέλια της, από τα οποία έβγαζε το φημισμένο «κρασί της Παπαστράταινας». Με την ακούραστη προσπάθειά της κατάφερε να σπουδάσει τα τρία μεγαλύτερα αγόρια, αλλά τα οικονομικά δεν άφηναν περιθώρια για να συνεχίσει τις σπουδές του και ο Ευάγγελος.

Το παιδί υπάλληλος

Ο Ευάγγελος Παπαστράτος λίγο πριν κλείσει τα 12 χρόνια του, τελειώνει το σχολαρχείο με βαθμό «Καλώς» και επιλέγει να εργαστεί ως μαθητευόμενος υπάλληλος στο εμπορικό κατάστημα υφασμάτων του Αν. Παναγόπουλου. Μόλις 12 ετών. Ένα παιδί-υπάλληλος. Από κείνη τη στιγμή εγκαταλείπει την παιδική ηλικία και περνάει στην πρόωρη ωριμότητα, με ό,τι αυτή η μετάβαση συνεπάγεται…

Τον πρώτο καιρό σκουπίζει το μαγαζί, κουβαλά νερό από το πηγάδι, κάνει θελήματα στο σπίτι του αφεντικού κι όταν δεν έχει δουλειά κάνει τον κράχτη στημένος έξω από το μαγαζί, καλώντας τους περαστικούς να ψωνίσουν. Αργότερα πήγαινε εμπορεύματα στα σπίτια για να διαλέξουν οι πελάτισσες και να δώσουν παραγγελίες, όπως συνηθιζόταν τότε .Το αφεντικό του όμως σε συνεργασία με το Φαφούτη έκανε και αγορές καπνών . Με τον καιρό ο Ευάγγελος άρχισε να παρίσταται και αυτός στο ζύγισμα των καπνών αλλά και την επεξεργασία τους που γινόταν στο ισόγειο του σπιτιού του αφεντικού του .

 Από τότε χρονολογείται ο ζήλος και το μεράκι του για τα καπνά που υπερσκελίζει το ενδιαφέρον του για το μαγαζί με τα υφάσματα . Ο καπνός τον μαγνητίζει…

Μετά από μια πενταετή εργασία στου Παναγόπουλου το 1901 φεύγει για μια καλύτερη θέση στην εταιρεία Ρόζη, από τις σοβαρότερες του νομού Αιτ/νίας που εμπορευόταν σε σχεδόν όλα τα εγχώρια προϊόντα. Εκεί είχε την ευκαιρία ο νεαρός(17χρονος πια) υπάλληλος να παρακολουθεί και την εργασία των καπνών που τον γοητεύει ιδιαίτερα .Λίγα χρόνια μετά αποχωρεί από το γραφείο του Ρόζη με σκοπό να στήσει τη δική του δουλειά.

Ο νεαρός καπνέμπορος

Μετά την αποχώρησή του από την εταιρεία Ρόζη ο περίπου 22χρονος Ευ. Παπαστράτος δέχεται μια δελεαστική πρόταση από τον Κεφαλλονίτη έμπορο Σ.Αυγερινό. Έτσι στα 1906 ιδρύεται η εταιρεία «Αυγερινός και Παπαστράτος».

Για πρώτη φορά το όνομα Παπαστράτος χαρακτήριζε μια εταιρεία που ως κύρια απασχόλησή της είχε το καπνεμπόριο και από την αρχή της σύστασής της προσπάθησε να πετύχει: τη συστηματοποίηση της επεξεργασίας του καπνού για την εξασφάλιση της καλύτερης ποιότητας και επομένως της μεγαλύτερης αξίας του προϊόντος, καθώς και την άμεση επαφή με την κατανάλωση. Και τούτο ώστε να μην εξαρτάται πλήρως από τους Πατρινούς εμπόρους οι οποίοι είχαν για πάρεργο την εξαγωγή των καπνών και όριζαν ενιαίες τιμές αδιαφορώντας για τις ποιότητές τους.

 Και η εταιρεία προόδευε, ώσπου οι Βαλκανικοί πόλεμοι και η στράτευση του Ευάγγελου ανακόπτουν την ανοδική πορεία της. Μετά τον πόλεμο επιστρέφει στο Αγρίνιο όπου στοχεύει στην αναδιοργάνωση της εταιρείας. Δυστυχώς όμως, για λόγους υγείας του συνεταίρου του Αυγερινού η εταιρεία διαλύεται το 1913.

Μετά τη διάλυσή της δημιουργείται μια καθαρή εταιρεία των Παπαστραταίων: «Αφοί Παπαστράτου» την οποία αρχικά αποτελούν ο Ευάγγελος και ο Σωτήρης.

Στα 1919 η εταιρεία των αδελφών Παπαστράτου μεταφέρει την έδρα της στην Αθήνα.

Αρχικά στην οδό Σωκράτους 85 και αργότερο το 1925 στην οδό σταδίου 31, 2^ος  όροφος. Ταυτόχρονα αποφασίζει την ίδρυση υποκαταστήματος στα κυριότερα καπνικά κέντρα της Ελλάδας, φροντίζοντας για την ίδρυση δώδεκα υποδειγματικών αποθηκών με σύγχρονα μηχανήματα και υγιεινό περιβάλλον για τους εργαζομένους.

Ο καπνοβιομήχανος του Πειραιά

* «Μια ελληνική καπνοβιομηχανία εφάμιλλος αν μη υπερτέρα των ευρωπαϊκών».

* «Το εργοστάσιον Αδελφών Παπαστράτου, το σύγχρονον καπνοβιομηχανικόν μεγαθήριον. Το εργοστασιακό συγκρότημα που τιμά την Εθνικήν Βιομηχανίαν»

Είναι χαρακτηριστικοί τίτλοι των εφημερίδων για τα εγκαίνια του καπνοβιομηχανικού κολοσσού στον Πειραιά(30 Μαΐου 1931).

 Σε μια εποχή που η ελληνική καπνοβιομηχανία ήταν πρωτόγονη, οι αδελφοί Παπαστράτου ιδρύουν μια καπνοβιομηχανία απαράμιλλη για τα ελληνικά δεδομένα και εφάμιλλη των ευρωπαϊκών: Την «Παπαστράτος ΑΒΕΣ» .

 Ο Ελευθέριος Βενιζέλος «πάτησε ένα κουμπί και έβαλε σε κίνηση τα μηχανήματα του εργοστασίου»…

Ο Ευάγγελος ώριμος πια, νοιώθει μεγάλη ικανοποίηση που με τα αδέλφια του κατόρθωσαν να ιδρύσουν αυτό το καπνεργοστάσιο το οποίο βοήθησε να ανυψωθεί η στάθμη της σιγαρετοβιομηχανίας στην Ελλάδα.

Οι καπνεμπορικές και καπνοβιομηχανικές εργασίες προόδευαν διαρκώς…

Ώσπου ήρθε ο πόλεμος και η Κατοχή που «λάβωσαν» και τις καπνικές επιχειρήσεις των Παπαστραταίων…

Μεταπολεμικά όμως, ύστερα από αδιάκοπες προσπάθειες αυτές θα ανυψωθούν και όλα θα γίνουν όπως πριν…

Ο Ευάγγελος Παπαστράτος θα τις παρακολουθεί «με δουλειά και κόπο» μέχρι που φεύγει, διανύοντας σχεδόν έναν αιώνα ζωής ...

Το 2003 αποτελεί σημαντικό ορόσημο στην ιστορία της Παπαστράτος ΑΒΕΣ: η PHILLIP MORRIS INTERNATIONAL αγόρασε την ΠAΠΑΣΤΡΑΤΟΣ ΑΒΕΣ και συνεχίζει με επιτυχία την διαδρομή της ιστορικής εταιρείας…

Σημείωση: Το κείμενο αναδημοσιεύεται από το περιοδικό Ρίζα Αγρινιωτών/Σεπτέμβριος 2007.

Αφορμή για την αναδημοσίευση  αποτελεί το γεγονός ότι η Πολιτιστική Ομάδα του  2^ου Γυμνασίου Αγρινίου ανέλαβε να εκπονήσει αυτή τη σχολική χρονιά(2013-2014) το εξής πρόγραμμα:

«Αγρίνιο: Η οικογένεια Παπαστράτου και η προσφορά της στο γενέθλιο τόπο…

Μικρό αφιέρωμα στους Μεγάλους Ευεργέτες!»

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

Σχολικό έτος 2013-2014

Πολιτιστικό Πρόγραμμα:

ΘΕΜΑ:

«Αγρίνιο:Η οικογένεια Παπαστράτου και η προσφορά της στο γενέθλιο τόπο...

Μικρό αφιέρωμα στους Μεγάλους Ευεργέτες! »

ΥΠΟΘΕΜΑΤΑ:

i)   Βιογραφία της οικογένειας Παπαστράτου

ii) «Βιογραφίες»των καπναποθηκών τους στο Αγρίνιο
iii)Δωρεές στην πόλη, κοινωνική προσφορά και φιλανθρωπία
iv)Τα  Παπαστράτεια

v)Από την ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΣ ΑΒΕΣ στη PHILIP MORRIS.Αλλαγές και συνέχειες…

ΥΠΕΥΘΥΝΗ        
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ:

Μαρία Ν. Αγγέλη, φιλόλογος

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΣΕΣ:

Αγγελική Δαλιάνη, φιλόλογος

Ελένη Κατσαντώνη, φιλόλογος

Βασιλική Σκεπετάρη, φιλόλογος

Μαθητές που συμμετέχουν στο πρόγραμμα:

Γ1

1.Αλεξανδρή Πολυξένη

2.Ανδρέσσα Αικατερίνη Νεκταρία

3.Αριστόπουλος Θεόδωρος

4.Βασιλόπουλος Συμεών

5.Βλάχος Βασίλειος

6.Γεροθόδωρου Βασιλική

7.Γρίβα Σωτηρία Ιουλία

8.Δαράβαλης Θεόδωρος

9.Διώτη Κωνσταντίνα

10.Ζαχαράκη Φωτεινή

11.Καλογεράκη Θεοδώρα

12.Καρατσώρη Αγγελική

13.Κολώνια Αικατερίνη

14.Κουτρουμάνου Δήμητρα

15.Κουτσομπίνα Διαμάντω

16.Κρέτσης Βασίλειος

17.Κρικρής Γεώργιος

18.Κωνσταντίνου Αγγελική

19.Λαμπροκωστοπούλου Θωμαΐς

Β1

20.Αβράμπος Στέφανος

21.Αρκουμάνης Γρηγόριος

22.Γιοπάνου Ελένη

23.Γιούλη Παρασκευή

24.Γκούρλια Μαρία Γεωργία

25.Ζαγγανάς Ιωάννης

26.Ζαχαρής Χαρίλαος

27.Ζάχου Ιωάννα

28.Ιωαννίδη Βαρβάρα

29.Κακκαβάς Θεόδωρος Δημήτριος

30.Καμπάση Εστέρα

31.Καραγεώργος Γεώργιος

32.Κατσούδα Πηνελόπη

33.Κόκκιος Γεώργιος

34.Κόκκιου Θεοδώρα

B2

35.Κουκορέμπα Μαρία

36.Κουτούκη Ελένη

37.Κουτρουμάνου Μαρία

38.Κύρκου Ελένη

39.Κωσταράς Δημήτριος

40.Μιχαηλίδη Αναστασία

41.Μουρκούσης Κωνσταντίνος

42.Ντέτσκα Χριστίνα

43.Παπαευθυμίου Γεωργία

44.Παρά Καλλιρόη

45.Σαλαγιάννης Δημήτριος

46.Σαρδέλη Μαρία

47.Σιδέρη Ουρανία

48.Σκανδάλου Κωνσταντίνα

49.Σκεπετάρη Πολυτίμη

50.Σταματελόπουλος Ηλίας

B3

51.Δάτσικα Γεωργία

52.Κοτσώρης Ελευθέριος

53.Λιόντου Όλγα

54.Τόλη Γεωργία

55.Τριάντη Σουλιώτη Πατρούλα

56.Τσιμιδάκη Ροδάνθη

57.Φουντούλη Κωνσταντίνα

58.Φουρλίγκα Αλεξάνδρα

59.Φράγκου Δήμητρα

Υπεύθυνες ιστοσελίδας της Πολιτιστικής Ομάδας:

Μαντώ Κουτσομπίνα, μαθήτρια Γ1

Πατρούλα  Σουλιώτη Τριάντη, μαθήτρια Β3

Καλλιτεχνική Επιμέλεια:

Κατερίνα  Κολώνια, μαθήτρια Γ1

«Από μικρός πίστεψα σε τέσσερα βασικά πράγματα: την εργατικότητα, την επιμονή, την υπομονή και την τιμιότητα»

Ευάγγελος  Παπαστράτος

ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΚΟΛΩΝΙΑ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ Γ1!