ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Αξιοποίηση Προφορικών μαρτυριών

Στα πλαίσια του Πολιτιστικού Προγράμματος αξιοποιήθηκε και η Προφορική Ιστορία.

Η προσφυγή στις προφορικές μαρτυρίες, αποτελεί ένα τρόπο αναζήτησης και καταγραφής πληροφοριών, κυρίως όσων είναι δύσκολο ή και αδύνατον να συμπληρωθούν από άλλες πηγές.

Ως υπεύθυνη του προγράμματος ενθάρρυνα και προέτρεψα τα παιδιά να πάρουν συνεντεύξεις, αφού συνδιαμορφώσαμε ένα ενδεικτικό ερωτηματολόγιο…

Από την πολύχρονη εμπειρία μου σε ερευνητικές εργασίες και σχολικές δραστηριότητες συμπεραίνω, ότι οι προφορικές μαρτυρίες προκαλούν πιο άμεσα το ενδιαφέρον των μαθητών. Δεν είναι υπερβολή να πω, ότι γοητεύουν τα παιδιά, που ανακαλύπτουν τη γνώση με ένα διαφορετικό τρόπο  από το συνηθισμένο, την ανάγνωση ενός βιβλίου…

Κατά τη διάρκεια του Πολιτιστικού προγράμματος λοιπόν, μαθητές και μαθήτριες κατέγραψαν προφορικές συνεντεύξεις από γονείς, γιαγιάδες, παππούδες, καθηγητές, γείτονες κ.ά.

Καπνός, καπνοκαλλιέργεια, καπναποθήκες, καπνοπαραγωγοί, καπνεργάτες, καπνεργάτριες, καπνεμπόριο και Παπαστράτος… αποτελούν λέξεις κλειδιά!

Μ.Α.

Παραθέτουμε  μερικές συνεντεύξεις που έχουν απομαγνητοφωνηθεί μέχρι τώρα:

v  

ΟΥΡΑΝΙΑ ΣΙΔΕΡΗ

Η προσωπική μου εμπειρία σχετικά με την εργασία στα καπνά:

Ήμουν μικρή όταν οι δικοί μου δούλευαν στα καπνά. Δεν θυμάμαι να με έπαιρναν μαζί τους, γιατί ήταν κουραστικό. Είχε ζέστη και είχε φίδια στο χωράφι. Ήμουν μόνο τριών χρονών, αλλά παρόλα αυτά θυμάμαι κάποιες εικόνες:

Όπως αυτή που φυτεύαμε καπνό με το τρακτέρ και το φυντάνι με μια μηχανή που ποτέ δεν έμαθα πως τη λένε.

Μόνο μια φορά με πήραν στο χωράφι ύστερα από τρία ποτήρια κλάμα! Ήθελα κι εγώ να δω τι ήταν αυτό που με χώριζε όλη τη μέρα από τους γονείς μου και καθόμουν στη γιαγιά μου.

Δεν μου άρεσε που τους έβλεπα να κουράζονται, να ιδρώνουν, να ζεσταίνονται.

Αντίθετα εκείνοι το διασκέδαζαν αφού είχαν τον τότε 14 χρονών αδελφό μου να τους κάνει φάρσες και να τους λέει αστεία, που κι εγώ γελούσα κι ας μην καταλάβαινα τι ήταν.

Ύστερα από ένα χρόνο η καλλιέργεια του καπνού θα απαγορευτεί. Πολλές οικογένειες θα πέσουν οικονομικά και θα γυρίσουν από εκεί που άρχισαν. Οικονομικά θα τους «φροντίσει» το κράτος δίνοντάς τους επιδοτήσεις.

Λίγα χρόνια αργότερα το 2012-13 επιστρέφει ο κόσμος στην καπνοκαλλιέργεια, αφού δεν έχουν ούτε να φάνε!

Εμείς ξαναξεκινήσαμε φέτος το καλοκαίρι. Ήθελα κι εγώ να βοηθήσω να βγάλουμε το ψωμί μας. Έτσι κι έγινε.

Δεν φοβόμουν την ιδέα της κούρασης, αλλά στεναχωρήθηκα πολύ που χάσαμε όλο το καλοκαίρι στη δουλειά. Ούτε ένα μπάνιο στη Λευκάδα φέτος. Έμεινε κλειστό το σπίτι. Όλο το καλοκαίρι οι γονείς μου ήταν με την ψυχή στο στόμα μην μας πιάσουν…

Οι διαδικασίες ξεκίνησαν από το Μάρτιο και τελείωσαν τον Αύγουστο.

Δεν ήταν καθημερινή η απασχόληση, αλλά δεν μπορούσες και να λείψεις.

Ήμουν  πολύ χαρούμενη που θα ξεκινούσαμε κάτι όλοι μαζί.

Την πρώτη εβδομάδα με πονούσε το κορμί μου. Μη σας πω ότι απ’ τη χαρά μου δούλευα εγώ πιο πολύ από όλους. Μετά τη δεύτερη εβδομάδα άρχισα να κουράζομαι. Να κάνω τα πάντα πλέον με τεμπελιά.

«Άντε ήπιες νερό τι μ’ στρώθ’κες κατά’ής;», έλεγε και ξανάλεγε η γιαγιά μου.

Ζεσταινόμουνα και βαριόμουνα. Αυτό που δεν παλευόταν άλλο ήταν οι ακρίδες. Και μόνο στη σκέψη ανατριχιάζω πάλι.

Αν δεν είχαμε και τον 24 χρονών πλέον θείο μου να μας κάνει πλάκα για να γελάμε, όταν κουραζόμασταν, θα αργούσαμε  πιο πολύ.

Παρόλα αυτά δεν θα έλεγα όχι να ξαναβάζαμε καπνά και του χρόνου.

[Προφορική αφήγηση Ουρανίας Σιδέρη, μαθήτριας Β2 Δεκέμβριος 2013]

v  

AΡΕΤΗ ΜΑΚΡΗ

Ονομάζομαι Αρετή Μακρή και γεννήθηκα στο Χαλκιόπουλο Βάλτου, στις 4 Φεβρουαρίου 1971.Ξεκίνησα να δουλεύω στις καπναποθήκες Παπαστράτου στη Μεγάλη Χώρα [Ζαπάντι] το 1992.Μέσα σε δυο χρόνια σταμάτησα να δουλεύω, γιατί οι αποθήκες έκλεισαν.

Ποια ήταν η εργασία σου; Μπορείς να μου περιγράψεις;

Λοιπόν, περνούσε το λεωφορείο του Παπαστράτου για να μας μεταφέρει από τα σπίτια στις καπναποθήκες και το αντίστροφο. Στην αρχή δούλευα σ΄ ένα μεγάλο πάγκο, ξεφύλλιζα τον καπνό από τις αρμάθες φύλλο – φύλλο και τον καθάριζα. Σε κάθε πάγκο δούλευαν δύο γυναίκες. Αργότερα πήγα εκεί που έβγαιναν οι τόγκες, δηλαδή τα δέματα που φτιάχναμε, όταν έβγαινε ο καπνός απ’ τις μηχανές. Εγώ έραβα τις τόγκες.

Στις καπναποθήκες εργάζονταν πολλοί;

Υπήρχαν τρεις βάρδιες:

Μία από τις 5:30 το πρωί μέχρι τις 2το μεσημέρι, μία από τις 2 μέχρι τις 10 το βράδυ και μια νυχτερινή από τις 10 μέχρι τις 5:30 το πρωί.

Σε κάθε βάρδια δούλευαν 350 άτομα, άνδρες και γυναίκες. Εργάτες έρχονταν από το Αγρίνιο και από τα γύρω χωριά.

Υπήρχαν εκεί εργαλεία, μηχανήματα;

Ναι. Υπήρχε ένας ιμάντας που περνούσε μπροστά μας και καθαρίζαμε τον καπνό. Συνέχιζε μέχρι τις τόγκες.

Μετά φορτώνανε τον καπνό σε φορτηγά και τον στέλνανε σε άλλο εργοστάσιο να κοπεί και να γίνει τσιγάρα.

Ποιες συνθήκες ήταν στην καπναποθήκη;

Το κτήριο ήταν ευρύχωρο με μικρά παράθυρα για να μην χαλάει ο καπνός. Είχαμε κυλικείο και κάναμε ένα διάλειμμα, γύρω στο ένα τέταρτο, για φαγητό.

Ο καπνός μύριζε πολύ έντονα κι αυτό είχε επιπτώσεις στην υγεία. Οι περισσότεροι, οι πιο μεγάλοι κυρίως, έχουν πεθάνει από τον καπνό.

Ποιες οι σχέσεις μεταξύ σας και με τ’ αφεντικά;

Οι σχέσεις μας ήταν καλές. Αναπτύξαμε φιλίες με τους εργαζόμενους. Και με το αφεντικό καλά τα πηγαίναμε. Ήταν απαιτητικός στη δουλειά αλλά ήταν καλός μαζί μας.

Πληρωνόσασταν ικανοποιητικά;

Ναι. Ο μισθός που παίρναμε ήταν ικανοποιητικός. Παίρναμε 250.000δραχμές το μήνα και παίρναμε και τα δώρα μας στις γιορτές.

Απεργίες κάνατε;

Απεργίες δεν κάναμε. Ήμασταν όλοι ικανοποιημένοι με  τη δουλειά και την αμοιβή μας.

Δούλευες και στα χωράφια;

Ναι. Είχαμε και δικά μας καπνά. Νοικιάζαμε χωράφια και φυτεύαμε. Μαζεύαμε κάθε χρόνο από  την κορυφή του καπνού το σπόρο. Τον ξηραίναμε και τον σπέρναμε τον Απρίλιο σ’ ένα κομμάτι του χωραφιού. Το σπόρο που είχε πετάξει βλαστό τον λέγαμε φυντάνι. Σ’ ένα μήνα περίπου αυτό μεγάλωνε, σκεπασμένο με νάυλον.

Ύστερα το βγάζαμε από τις φυντανιές και το φυτεύαμε στο χωράφι. Το σκαλίζαμε το ποτίζαμε κάθε 15 μέρες.

Σε ένα μήνα μαζεύαμε το πρώτο χέρι ή το πατόφυλλο. Δηλαδή μαζεύαμε 3-4 φύλλα καπνού από τον πάτο του φυτού. Μετά μαζεύαμε δεύτερο χέρι, τρίτο, τέταρτο και τέλος το κορφόφυλλο. Μαζεύαμε ένα χέρι κάθε βδομάδα.

Τον καπνό που μαζεύαμε τον αρμαθιάζαμε. Κάθε αρμάθα καπνό  ήταν περίπου 1-1,5 μέτρο.

Μετά τον βάζαμε σε σιδερένιες λιάστρες και τον σκεπάζαμε με νάυλον, για να ξεραίνεται πιο  γρήγορα.

Όταν ξεραινόταν, τον φτιάχναμε «βαντάκια», δηλ. δέναμε τις αρμάθες δέκα- δέκα και το χειμώνα που είχε υγρασία να μην τρίβεται τον φτιάχναμε δέματα και τον δίναμε στον Παπαστράτο.

Υπήρχαν πολλά είδη καπνού;

Υπήρχε το τσεμπέλι, το μυρωδάτο, το βιρτζίνι, το σίγμα, ο μπασμάς… Εμείς είχαμε τσεμπέλι!

Είχατε καπνό πριν τη δουλειά στον Παπαστράτο ή μετά;

Πρώτα πήγα στο εργοστάσιο και κατά τη διάρκεια της δουλειάς μου εκεί είχαμε και δικά μας καπνά.

Θα ήθελες να ανοίξουν ξανά σήμερα οι καπναποθήκες;

Ναι, φυσικά. Πολύς κόσμος θα είχε δουλειά και θα είχαμε μεγαλύτερο εισόδημα.

Ευχαριστώ πολύ μαμά, για τη βοήθειά σου!

[Προφορική συνέντευξη της Αρετής Μακρή-Καλογεράκη στην κόρη της Θεοδώρα, μαθήτρια Γ1]

v  

ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΣΑΤΣΟΥ

«Mε λένε Αικατερίνη Τσάτσου κι γεννήθηκα 23 Φλεβάρη 1932, στον Πόδο Ναυπακτίας. Οι γονείς μου ασχολούνταν με τα χωράφια κι την κτηνοτροφία.

Εργάστηκα στις αποθήκες Παπαστράτου. Η εργασία μου ήταν να επεξεργάζομαι τα ξερά καπνά. Δηλαδή, ανοίγαμε τα δέματα και τα καθαρίζαμε. Στη σειρά που έπρεπε να πάνε, υπήρχε μια μηχανή για το κάθε είδος καπνού. Έπειτα, τα φορτηγά έπαιρναν τις τόγκες, (τα δέματα) κι τις πήγαιναν στην Αθήνα, ώστε να βγουν τα τσιγάρα.

Οι κύριες ασχολίες των κατοίκων εκείνα τα χρόνια ήταν τα κτήματα με τον καπνό, τα σιτάρια, τα καλαμπόκια. Γενικά οι δουλειές εκείνα τα χρόνια ήταν γύρω από τα κτήματα.

Στις καπναποθήκες έπαιρναν δέματα καπνού από τους παραγωγούς και έπειτα τα ξεχώριζαν σε είδη. Αυτά μαζεύονταν σε τόγκες (δέματα) και πήγαιναν στην Αθήνα για να βγουν τσιγάρα.

Οι σημαντικότερες καπναποθήκες εκείνη την εποχή ήταν του Παπαστράτου, του Ηλιού, και Παναγόπουλου.

 Οι αδελφοί Παπαστράτου κάνανε πολλές δωρεές στο Αγρίνιο. Έφτιαξαν πάρκο, χάρισαν Γυμναστική Εταιρεία, έφτιαξαν  επίσης γραφεία… κι άλλα.

Σήμερα έχουμε μεγάλη ανάγκη από δωρεές και φιλάνθρωπους, αλλά που να τους βρούμε!

Για τα Παπαστράτεια το μόνο που ξέρω ήταν ότι διοργάνωναν γιορτές. Εγώ λόγω των παιδιών μου και λόγω των δουλειών δεν είχα χρόνο για γιορτές…»

[προφορική συνέντευξη της καπνεργάτριας Αικατερίνης Τσάτσου στον εγγονό της Σπύρο Σαμαρά, μαθητή Β’ τάξης Γυμνασίου. Νοέμβριος 2013]

              v  

Προφορική συνέντευξη της
Κωνσταντίνας Κατσαρού 
στην εγγονή της Σαρδέλη Μαρία,

μαθήτρια Β ² Γυμνασίου

-       Πού γεννηθήκατε; Πότε;

Γεννήθηκα το 1948 στα Ελληνικά Μεσολογγίου.

-   Εργαστήκατε στον καπνό;
Όλα μου τα χρόνια τα πέρασα και παράγοντας καπνό και δουλεύοντας ως καπνεργάτισσα στις καπναποθήκες.

- Τι ακριβώς; Καλλιεργούσατε στα χωράφια ή εργαστήκατε στις καπναποθήκες;

Πέρασα και από τα δύο επαγγέλματα.

-   Πώς ήταν η εργασία σας; Μπορείτε να μας περιγράψετε;

Πρώτα θα σας περιγράψω την εμπειρία του καπνοπαραγωγού που έχω. Ξεκινούσαμε απ’ τον Φεβρουάριο βάζοντας τον σπόρο να γίνει, ώστε να το φτιάξουμε φιντάνι. Έπειτα το φιντάνι το βγάζαμε, οργώναμε το χωράφι με το ΑΛΟΓΟ και με το αλέτρι και το φυτεύαμε. Μετά το σκαλίζαμε και στις αρχές του καλοκαιριού κάθε βράδυ το μαζεύαμε. Στη συνέχεια πηγαίναμε όλοι στο σπίτι, καθόμασταν κάτω στην αυλή και το περνούσαμε με την βελόνα στην κλωστή. Ύστερα, το τοποθετούσαμε στον ήλιο και όταν ξεραίνονταν το μαζεύαμε, το κρεμούσαμε στις αποθήκες αφού το έχουμε κάνει βαντάκια. Το χειμώνα, που μαλάκωνε το κάναμε δέματα. Τέλος έρχονταν οι καπνέμποροι, το έλεγχαν και άμα είχες καλό κίτρινο καπνό σου έδιναν περισσότερα χρήματα.

Και τώρα θα σας διηγηθώ το επάγγελμά μου ως καπνεργάτισσα. Ξεκινούσα από τις 5 το πρωί έως τις 2 όπου ήταν η δική μου βάρδια. Υπήρχε πάρα πολύ έντονη μυρωδιά. Εγώ καθάριζα τα φύλλα. Έβγαζα τα σάπια-μαύρα από τα κίτρινα. Είχε τόση πολλή σκόνη και ζέστη, που όταν έβγαινες έξω τίναζες το χέρι σου και έβγαζε σκόνη.

- Στις καπναποθήκες εργάζονταν πολλοί; Άντρες, γυναίκες, παιδιά;

Το επάγγελμα αυτό απασχολούσε άτομα άνω των 18 ετών. Πάνω από χίλια εργατικά χέρια έβγαζαν το ψωμί τους απ’ τα καπνά. Άνδρες και γυναίκες εργάζονταν.

-  Υπήρχαν εκεί εργαλεία, μηχανήματα;

Βεβαίως και υπήρχαν μηχανήματα. Ήταν τα υγραντήρια, τα ταπί, οι μηχανές που έκαναν τα δέματα και οι μηχανές που τα πρεσάρζανε (έφτιαχναν δηλαδή τις τόγκες).

-  Ποιες συνθήκες επικρατούσαν στην καπναποθήκη;
Είχαν επιπτώσεις στην υγεία σας;

Η σκόνη που σου δημιουργούσε βρογχίτιδα ακόμα και καρκίνο!

-   Ποιες οι σχέσεις μεταξύ σας με τα αφεντικά;

Πάρα πολύ καλές σχέσεις. Δεν είχαμε κανένα παράπονο.

-  Πληρωνόσασταν ικανοποιητικά;

Ναι, πάρα πολύ ικανοποιητικά. Ήμουν πάρα πολύ ευχαριστημένη. Έπαιρνα 250 χιλιάρικα το μήνα, που τότε ήταν ΠΟΛΥ καλά λεφτά.

-  Απεργίες κάνατε; Θυμάστε κάποια μεγάλη;

Απεργίες, όχι δεν κάναμε. Διότι δεν είχαμε λόγο να διαμαρτυρηθούμε. Ήταν όλα μια χαρά.

-  Θα θέλατε ν’ ανοίξουν σήμερα οι καπναποθήκες;

Βεβαίως θα ήθελα. Όλοι πιστεύω θα το επιθυμούσαν. Ένας λόγος είναι επειδή δεν υπάρχουν δουλειές εδώ στο Αγρίνιο. Τόσες οικογένειες έζησαν με αυτή τη δουλειά...

v  

Προφορική συνέντευξη από την κυρία Ελένη Κρίκου στην μαθήτρια

 Ελένη Κουτούκη

-Που γεννηθήκατε; Πότε;

-Γεννήθηκα στο Αγρίνιο. Το 1957.

-Εργαστήκατε στα καπνά;

-Ναι, εργάστηκα.

-Καλλιεργούσατε στα χωράφια;

-Ναι, είχαμε δικά μας χωράφια και βάζαμε καπνό.

-Μπορείτε να μας περιγράψετε τα διάφορα στάδια της καπνοκαλλιέργειας;

-Πρώτα, παίρναμε το σπόρο και τον σπέρναμε σε βραγιές. Το σπόρο τον βάζαμε και έκλωθε και μετά τον σπέρναμε και τον σκεπάζαμε από επάνω με νάιλον για να φυτρώσει γρήγορα. Για να γίνει το φιντάνι χρειάζονταν τρεις μήνες αφού οργώναμε τα χωράφια. Το σκαλίζαμε, το ποτίζαμε μέχρι να γίνουν για να τα μαζέψουμε και όταν αρχίζαμε να τα μαζεύουμε τα περνάγαμε 4 χέρια. Το φέρναμε στο σπίτι τα αρμαθιάζαμε με βελόνες αργότερα πήραμε και μηχανές αρμαθιάσματος. Μετά το βάζαμε στις λιάστρες και ύστερα τα παίρναμε και τα φτιάχναμε δέματα για να τα πουλήσουμε στον έμπορο και αυτός με τη σειρά του να τα δώσει στο εργοστάσιο για να τα φτιάξουν τσιγάρα.

-Ποια ήταν η δυσκολότερη φάση;

-΄Οταν τα μαζεύαμε. 

-Γιατί ήταν τόσο δύσκολη; 

-Γιατί έπρεπε να σηκωθούμε πολύ πρωί γιατί άμα έβγαινε ο ήλιος τα καπνά μαραίνονταν και δεν μπορούσαμε να τα μάσουμε.

-Εργάζονταν όλα τα μέλη της οικογένειας στα καπνά;

-Ναι, όλα τα μέλη της οικογένειας για να τα βγάλουμε πιο γρήγορα.

-Άφηνε κέρδος ικανοποιητικό ο καπνός;

-Για την εποχή αυτή άφηνε.

-Πότε εγκαταλείψατε την καπνοκαλλιέργεια; Γιατί;

-Την σταματήσαμε το 1992 γιατί δεν είχαν καλή τιμή πια.

-Τώρα με τι ασχολείστε;

-Με τα οικιακά και τις ελιές.

-Θα θέλατε να ξαναγυρίσετε στην καπνοκαλλιέργεια;

-Ναι, γιατί έχεις μαζεμένη την οικογένεια σου.

-Και κάτι τελευταίο, υπήρχε κίνδυνος υγείας στα καπνά;

-Ναι, από τα φάρμακα από τα έντομα και από τα φίδια. Ακόμη και από την σκόνη. Δεν ήταν λίγες οι φορές που βρήκαμε φίδι κάτω από τον καπνό.

          v  

ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΥΡΙΑ ΠΑΝΤΙΟΡΑ ΚΑΛΛΙΡΟΗ ΣΤΗ ΜΑΘΗΤΡΙΑ 

ΠΑΡΑ ΚΑΛΛΙΡΟΗ

-Πού γεννηθήκατε και πότε;

-Γεννήθηκα στη Λυσιμαχεία, σε ένα χωριό του Αγρινίου, το 1945.

-Εργαστήκατε στα καπνά;

-Ναι, εργάστηκα και για αρκετά χρόνια.

-Καλλιεργούσατε στα χωράφια;

-Ναι, καλλιεργούσα στα χωράφια, τα οποία ήταν 15-20 στρέμματα.

-Μπορείτε να μας περιγράψετε τα διάφορα στάδια της καπνοκαλλιέργειας;

-Το Φεβρουάριο βάζαμε το φυντάνι και το σπέρναμε στις βρεές και μετά από 40 μέρες το πηγαίναμε στα χωράφια και το φυτεύαμε. Μετά από ένα μήνα πηγαίναμε και το μαζεύαμε, το πηγαίναμε σπίτι και τα αρμαθιάζαμε με τις βελόνες και το φτιάχναμε αρμάθες και το απλώναμε στις λιάστρες. Μετά το φτιάχναμε βαντάκια και τον Οκτώβριο με Νοέμβριο που έπιαναν οι βροχές ήταν έτοιμα, γιατί ο καπνός είχε μαλακώσει.

-Ποια ήταν η δυσκολότερη φάση και γιατί;

-Η δυσκολότερη φάση ήταν το μάζεμα, γιατί έπρεπε να σηκωθούμε πολύ νωρίς το πρωί.

-Εργάζονταν όλα τα μέλη της οικογένειας στα καπνά;

-Ναι, όλα οι γονείς μου και τα 5 αδέρφια μου.

-Άφηνε κέρδος ικανοποιητικό ο καπνός;

-Για εκείνη την εποχή άφηνε αρκετά ικανοποιητικό κέρδος.

-Πότε εγκαταλείψατε την καπνοκαλλιέργεια και γιατί;

-Εγκατέλειψα την καπνοκαλλιέργεια το 1967,γιατί παντρεύτηκα.

-Τώρα με τι ασχολείστε;

-Τώρα ασχολούμαι με τα οικιακά και με την καλλιέργεια ελιάς.

-Θα θέλατε να ξαναγυρίσετε στην καπνοκαλλιέργεια;

-Φυσικά και θα ήθελα ,όχι για εμένα αλλά για τους νέους ,γιατί θα έχει ικανοποιητικό κέρδος ειδικά στην εποχή που βρισκόμαστε.

ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΠΝΕΡΓΑΤΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΑΝΔΡΕΣΣΑ

Της μαθήτριας Κατερίνας Ανδρέσσα.

Πού γεννηθήκατε και πότε;

Γεννήθηκα στο Δοκίμι Αγρινίου το 1965.

Εργαστήκατε στον καπνό;

Ναι, δούλευα στον καπνό από μικρό παιδί, ήμουν δεν ήμουν 7 ετών.

Τι ακριβώς;

Καλλιεργούσατε στα χωράφια ή εργαστήκατε στις καπναποθήκες;

Στα χωράφια καλλιεργούσαμε καπνό κάθε καλοκαίρι. Βέβαια, η προετοιμασία ξεκινούσε από την άνοιξη.

Πώς ήταν η εργασία σας, μπορείτε να μας την περιγράψετε;

Κάθε χρόνο όταν τελείωνε το μάζεμα του καπνού, μαζεύαμε το σπόρο για την επόμενη χρονιά. Όταν ερχόταν η άνοιξη, φυτεύαμε τους σπόρους του καπνού και φτιάχναμε τα φυντάνια ( δηλαδή τα φυτώρια για τη νέα σοδειά). Μόλις αναπτυσσόταν στους περίπου 8 πόντους, το μεταφυτεύαμε στα χωράφια. Την εποχή εκείνη, που ήμουνα περίπου εφτά χρονών, δεν υπήρχαν μηχανές φύτευσης και έτσι το φύτεμα γινόταν κουραστικό. Με ένα σουφλερό εργαλείο ανοίγαμε τρύπα στο χώμα και φυτεύαμε το φυντάνι. Μετά από δύο εβδομάδες περίπου, το σκαλίζαμε γιατί είχαν φυτρώσει ζιζάνια, ώστε να μπορέσει να αναπτυχθεί. Το σκάλισμα γινόταν νωρίς το πρωί ή το απόγευμα. Τι κουραστική δουλειά! Εγώ έκανα τις βοηθητικές δουλειές γιατί ήμουν μικρός. Και έφτανε η ώρα του μαζέματος. Πόσο ήθελα να κοιμηθώ τα πρωινά που με ξυπνούσε η μάνα μου για να φύγουμε για το χωράφι… Εγώ κουβαλούσα τα φύλλα με ένα καροτσάκι μέχρι το σπίτι.

Το μάζεμα ξεκινούσε από το τελευταίο φύλλο, που λεγόταν πατόφυλλο και σταδιακά, προχωρούσε το μάζεμα μέχρι το κορφόφυλλο. Η ζέστη μας εξαντλούσε μα αυτή ήταν η δουλειά μας. Και μετά στην αυλή του σπιτιού, γινόταν το αρμάθιασμα. Αφού τα κάναμε βαντάκια, τα βάζαμε στις λιάστρες να ξεραθούν. Σε κανά δυο βδομάδες ήταν έτοιμα να τα κάνουμε δέματα. Μετά τα βάζαμε στην αποθήκη να μαλακώσουν και να έρθει ο έμπορος να τα πάρει.

Υπήρχαν ικανοποιητικές αμοιβές;

Οι αμοιβές ήταν καλές απ’ ότι  έλεγαν οι γονείς μου. Αργότερα τα χρήματα από τον καπνό, όχι μόνο μας συντηρούσαν, αλλά περίσσευαν και βάζαμε στην άκρη. Θυμάμαι και κάποιες χρονιές, όμως, που από δικιά μας απροσεξία ο καπνός χάλασε και δεν πήραμε φράγκο. Αλλά αυτό ήταν σπάνιο στα τόσα χρόνια που έζησα από κοντά την καλλιέργεια του καπνού.

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΟ ΝΑΥΠΛΙΟ

Το  2^ο Γυμνάσιο στο Harvard της Ελλάδας!

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

«Ο Πολιτισμός είναι

 η βαρειά βιομηχανία της Ελλάδας»

( Μ. Μερκούρη)

Οι μαθητές της Β’ τάξης του 2^ου Γυμνασίου  Αγρινίου προχτές επισκέφτηκαν το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του Ναυπλίου.

Το  Κέντρο Ελληνικών Σπουδών   Harvard, ιδρύθηκε στην Ουάσιγκτον το 1960.

Σκοπός του η υποστήριξη των Ελληνικών Σπουδών και η προβολή, σε διεθνές επίπεδο, των ελληνικών ανθρωπιστικών αξιών.

Το Kέντρο Eλληνικών Σπουδών στην Ελλάδα εγκαινιάστηκε στο Ναύπλιο το 2008, στο νεοκλασικό κτήριο όπου στεγαζόταν το πρώην δημαρχείο της πόλης. Το κτήριο βρίσκεται στην οδό Όθωνος.

  Ο Καθηγητής Gregory Nagy ανέλαβε την πρωτοβουλία ίδρυσής του.

Διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στην Ελλάδα είναι ο Καθηγητής Ιωάννης Πετρόπουλος.

Στον πρώτο όροφο του κτηρίου στεγάζεται η ψηφιακή βιβλιοθήκη, η χρήση της οποίας είναι δωρεάν  και ανοιχτή προς όλους.

Στο ισόγειο του κτηρίου υπάρχει μια ευρύχωρη αίθουσα όπου γίνονται διάφορες εκδηλώσεις. Στην αίθουσα αυτή  μας υποδέχτηκε  μαθητές και  συνοδούς καθηγητές η υπεύθυνη κυρία Ματίνα Γκόγκα.

Οι μαθητές μας είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν τους σκοπούς και τη δράση του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Ουάσιγκτον…

Η κ. Γκόγκα  «ξενάγησε» τους μικρούς μαθητές στο μεγάλο Πανεπιστήμιο του Harvard. Mε ωραίο τρόπο τους ενημέρωσε για την πιθανή φοίτησή τους εκεί.

Επίσης, τους μίλησε για τους φοιτητές του Πανεπιστημίου του Harvard, που επισκέπτονται  κάθε χρόνο την Ελλάδα μελετώντας τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και πραγματοποιούν εκδρομές στους  διάφορους αρχαιολογικούς χώρους.

Καθώς και για τους Έλληνες φοιτητές με υποτροφίες, που επισκέπτονται αντίστοιχα το

Harvard .

Τα παιδιά γοητεύτηκαν από την ενδιαφέρουσα αυτή «ξενάγηση».

 Ίσως αυτή η ενημέρωση  να αποτελέσει κίνητρο για το όνειρο  των μελλοντικών σπουδών τους στο  Harvard…Το ευχόμαστε!

Κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης οι μαθητές έκαναν ερωτήσεις και εξέφρασαν διάφορες απορίες τους. Η κ. Γκόγκα  με εξαιρετική ευγένεια έδωσε τις ανάλογες απαντήσεις.

Οι συνοδοί καθηγητές: Κωνσταντίνα Προύντζου,  Ελένη Κατσαντώνη,  Βάσω Σκεπετάρη, Όλγα Αβασκαντήρα ,  Γεώργιος Μπέστιας και  Μαρία Αγγέλη ευχαριστήσαμε την κυρία Γκόγκα.

Έπειτα με τους μαθητές  συνεχίσαμε την περιήγησή μας στην Ιστορική πόλη του Ναυπλίου, την πρώτη πρωτεύουσα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους!

Το απόγευμα επισκεφτήκαμε το Φουγάρο, λίγα χιλιόμετρα έξω από το Ναύπλιο. Πρόκειται για ένα συγκρότημα τριών πέτρινων κτηρίων με μεγάλους υπαίθριους χώρους. Στο πρώτο μισό του 20^ου αιώνα λειτούργησε ως εργοστάσιο κονσερβοποιίας τομάτας, με την επωνυμία «Ανθός».

Σήμερα ο χώρος ανθίζει ξανά ως χώρος πολιτισμού!

Στο Φουγάρο, η κ. Μαρία Κωνσταντοπούλου μίλησε στους μαθητές για την παλιά και σύγχρονη χρήση του κτηρίου.

Οι μαθητές εντυπωσιάστηκαν από τον πολυχώρο του Φουγάρου. Επισκέφτηκαν τη βιβλιοθήκη, την αίθουσα όπου λειτουργεί  έκθεση χειροποίητου κοσμήματος και άλλων χρηστικών αντικειμένων, έπαιξαν πινγκ πονγκ και φωτογραφήθηκαν σε κάθε γωνιά του!

Το βράδυ επιστρέψαμε στο Αγρίνιο πλουσιότεροι σε εμπειρίες, γνώσεις και συναισθήματα…

 Η Ντίνα Προύντζου  και η Μ. Αγγέλη απαθανάτισαν ωραίες στιγμές αυτής της εκπαιδευτικής επίσκεψης.  

Οι μαθητές και οι συνοδοί καθηγητές στο Ναύπλιο.

 Στην υγειά μας και σε άλλες ωραίες εκδρομές!!!

Η κ.Κωνσταντοπούλου ξενάγησε τους μαθητές στο χώρο Φουγάρου.

Στο χώρο της έκθεσης

 Δοκιμάζοντας χειροποίητα κοσμήματα στην Έκθεση του Φουγάρου.

 Το φωταγωγημένο φουγάρο του Φουγάρου! (φωτο Μ.Αγγέλη)

        Το κέντρο των Ελληνικών σπουδών στο Ναύπλιο.

XΡΙΣΤΟΣ ΓΕΝΝΑΤΑΙ,ΧΑΡΑ ΣΤΟΝ ΚΟΣΜΟ!

Έθιμα των Χριστουγέννων

Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

Δρ. Κοινωνικής Λαογραφίας

Nα ’μουν του   στάβλου έν’ άχυρο, ένα φτωχό κομμάτι

Την ώρα π’ άνοιγε ο Χριστός στον ήλιο του το μάτι.

Να δω την πρώτη του ματιά και το χαμόγελό του

Το στέμμα των ακτίνων του γύρω στο μέτωπό του…

Κ. Παλαμάς

Η γιορτή των Χριστουγέννων είναι η σημαντικότερη από τις ακίνητες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τη μέρα αυτή οι χριστιανοί γιορτάζουν τη γέννηση του Χριστού.

Την παραμονή των Χριστουγέννων ανοίγει ο κύκλος  των εθίμων του δωδεκαημέρου που κλείνει τα Θεοφάνεια.

Θα αναφέρουμε τα πιο σημαντικά:

Τα κάλαντα

Προάγγελοι των Χριστουγέννων είναι τα παιδιά που τραγουδούν τα   κάλαντα:

Καλήν ημέραν άρχοντες,

 αν είναι ορισμός σας,

Χριστού τη θεία Γέννηση

 να πω στ’ αρχοντικό σας.

Χριστός γεννάται σήμερον

  εν Βηθλεέμ τη πόλει

Οι ουρανοί αγάλλονται,

χαίρει η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτεται,

εν φάτνη των αλόγων

Ο βασιλεύς των ουρανών

 και ποιητής των όλων…

Τα Κάλαντα αρχίζουν με την αφήγηση  του γεγονότος της γέννησης του Χριστού. Συνεχίζουν με ευχές για το σπίτι , την οικογένεια και ιδιαίτερα  για το νοικοκύρη:

Σ’ αυτό το σπίτι το ψηλό

πέτρα να μη ραγίσει

Κι ο νοικοκύρης του σπιτιού

 χίλια χρόνια να ζήσει!

 Και τελειώνουν με στίχους για το φιλοδώρημα.

Θυμάμαι τους στίχους που τραγουδούσαμε στο χωριό μου, το Μαχαιρά Ξηρομέρου:

Εφάγαμε τον κόκορα, θα φάμε και την κότα

Δώσε μας και το τάλιρο να πάμε σ’ άλλη πόρτα!

Κατά τόπους υπάρχουν διαφορετικά κάλαντα και συναφή θρησκευτικά τραγούδια. Η παρουσία των παιδιών, των μικρών καλαντιστών και οι μελωδίες τους θεωρούνται ευλογία για κάθε σπίτι.

Παλιά οι νοικοκυρές έριχναν στο καλάθι των παιδιών καρπούς, αυγά, γλυκά και ελάχιστα νομίσματα.

 Το έθιμο αυτό διατηρείται σ’ όλη την Ελλάδα, σε αστικές και επαρχιακές περιοχές. Τα παιδιά το πρωί της παραμονής βγαίνουν να τραγουδήσουν τα κάλαντα.

Ας τα καλοδεχτούμε κι ας πάρουμε το μήνυμα της χαράς και της ελπίδας που αναγγέλλουν …

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο

Οι περισσότεροι λαογράφοι συμφωνούν ότι το έθιμο του δέντρου ήρθε την εποχή του Όθωνα (1833).Το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στη χώρα μας στολίστηκε στα ανάκτορα του Όθωνα στο Ναύπλιο.

 Η χρήση βέβαια, πράσινων κλαδιών αειθαλών δέντρων υπήρχε στις αρχαίες γιορτές «των δεντροφοριών» και στις ρωμαϊκές και βυζαντινές καλένδες.

Το δέντρο αγαπήθηκε πολύ  και η χρήση του γενικεύτηκε: σπίτια, καταστήματα, υπηρεσίες κλπ.  το υποδέχονται στην καλύτερη γωνιά τους. Το δέντρο ήταν και είναι πάντα σύμβολο ζωής.

Το καράβι

Σε κάποια μέρη κυρίως νησιωτικά και παραθαλάσσια στολίζουν καραβάκι.

Το χριστουγεννιάτικο καράβι έχει σχέση με την ενασχόληση των Ελλήνων με τη θάλασσα, αλλά και με την εκκλησιαστική αναφορά. Η εκκλησία συχνά συμβολίζεται με πλοίο. Το καραβάκι επίσης, σαν φανάρι συντρόφευε στα νησιά τα παιδιά που έλεγαν τα κάλαντα.

Τα χοιροσφάγια

Από τις χαρακτηριστικές εθιμικές εκδηλώσεις των Χριστουγέννων είναι τα χοιροσφάγια.

Πρόκειται για αρχαία συνήθεια του Ελληνορωμαϊκού κόσμου που διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες. Πέρα από τις θρησκειολογικές και εννοιολογικές ερμηνείες, η σφαγή των χοίρων δείχνει την ιδιαίτερη σημασία που είχε και εξακολουθεί να έχει ο χοίρος για την αγροτική οικονομία…

Στις αγροτικές κοινωνίες η εκτροφή του γουρουνιού εξασφάλιζε το κρέας και το λίπος για πολλούς μήνες.

Θυμάμαι ότι κάθε οικογένεια παλιά, στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, στο Ξηρόμερο, φρόντιζε να εκτρέφει ένα τουλάχιστον γουρούνι.

Η τροφή που του έδιναν ήταν βασικά πίτουρα: υπολείμματα του φλοιού των δημητριακών που διαχωρίζονται από το αλεύρι μετά το άλεσμα. Αλλά και τυρόγαλο: υγρό που περισσεύει μετά το πήξιμο του γάλατος και το μάζεμα του τυριού. Τα αποφάγια και ο βελανιδοκαρπός επίσης συμπλήρωναν τη διατροφή του. Ίσως γι’ αυτό ήταν εξαιρετικά νόστιμο το χοιρινό κρέας τότε!

Την παραμονή των Χριστουγέννων οι άνδρες έσφαζαν το γουρούνι από το οποίο η  οικογένεια εξασφάλιζε το κρέας για ολόκληρο το χειμώνα. Αλλά και το λίπος το έλιωναν          και το διατηρούσαν σε πήλινα δοχεία τις «λαΐνες»  ή σε τενεκέδες στα νεώτερα χρόνια. Το χρησιμοποιούσαν στη διατροφή τους όπως το λάδι. Οι άνθρωποι στις αγροτικές κοινωνίες τότε αγνοούσαν τη χοληστερίνη κλπ

Η πολύωρη χειρωνακτική εργασία μάλλον τους έσωζε από πολλά προβλήματα υγείας.

Σήμερα, εξέλειπε σχεδόν το έθιμο των χοιροσφαγίων. Διατηρείται όμως η συνήθεια της κατανάλωσης χοιρινού κρέατος τις μέρες των Xριστουγέννων, το οποίο προμηθευόμαστε από τα κρεοπωλεία.

Το έθιμο της τσιγαρίδας:

Σε ορισμένα χωριά γίνεται μια προσπάθεια  από τους τοπικούς Συλλόγους, αναβίωσης του εθίμου της τσιγαρίδας. Tσιγαρίδες είναι κομματάκια τσιγαρισμένο κρέας με λίπος, που μένουν μετά το «λιώσιμο» του χοιρινού...

Η αναβίωση του εθίμου είναι ένας τρόπος να θυμηθούν οι μεγαλύτεροι και να μάθουν οι νεώτεροι τις παραδοσιακές γεύσεις και τα τοπικά έθιμα. Και μια ευκαιρία να επικοινωνήσουν οι άνθρωποι μεταξύ τους, να ανταλλάξουν ευχές και να ξεφύγουν από την καθημερινότητά τους…

Σας προτείνω να επισκεφτείτε, την επομένη των Χριστουγέννων, τα Βλυζιανά  και τις Φυτείες  Ξηρομέρου, για  να γευτείτε νόστιμες τσιγαρίδες και να γνωρίσετε φιλόξενους ανθρώπους!

Η γαλοπούλα

Πρόκειται για ένα ευρωπαϊκό έθιμο που έγινε καλοδεχούμενο και στην Ελλάδα. Οι Ευρωπαίοι γνώρισαν τη γαλοπούλα το 1524 και έπειτα, από το Μεξικό. Η βραστή ή γεμιστή γαλοπούλα των Χριστουγέννων είναι μια ευρωπαϊκή συνήθεια. Από εκεί ήρθε και στη χώρα μας και αρχικά σερβιρίστηκε στα σπίτια των πλουσίων.

Ο αγροτικός κόσμος τα Χριστούγεννα συνήθιζε να τρώει χοιρινό κρέας και κότα ή κόκορα. Ενδεικτική αυτής της προτίμησης είναι η παροιμία:

«Κότα πίτα το Γενάρη και παπί τον Αλωνάρη»

Την εποχή αυτή τα πουλερικά είναι παχιά και η σούπα γίνεται νοστιμότατη.

Με το πέρασμα των χρόνων η αγοραστική ικανότητα του κοινού αυξήθηκε και το έθιμο της γαλοπούλας γενικεύτηκε.

Σήμερα στα κρεοπωλεία μπορεί ο καθένας να προμηθευτεί γαλοπούλες, αρνάκια, μοσχάρια και χοιρινά… ανάλογα με την προτίμησή του και την οικονομική του δυνατότητα…

Το χριστόψωμο

Το χριστόψωμο, το ευλογημένο ψωμί των Χριστουγέννων, αποτελούσε  ιδιαίτερη φροντίδα της νοικοκυράς. Το σχήμα αυτού του ψωμιού είναι στρογγυλό. Υπάρχουν βέβαια κατά τόπους και διαφοροποιήσεις. Η τοπική παράδοση καθορίζει τη διακόσμησή του. Συνήθως στη μέση του ψωμιού κολλούν ένα σταυρό από το ίδιο ζυμάρι. Στο κέντρο και στις άκρες του σταυρού βάζουν καρύδια και αμύγδαλα, σύμβολα πλούσιας καρποφορίας. Έπειτα, κεντούν στο ψωμί με ένα πιρούνι ή μαχαίρι διάφορα σχέδια. Αυτά τα  ζυμαρένια κεντήματα  εκτός από διακοσμητικά έχουν και συμβολική σημασία και είναι ανάλογα με την εργασία του νοικοκύρη:

Στο χριστόψωμο του γεωργού η νοικοκυρά θα σχεδιάσει  παραστάσεις από τις γεωργικές εργασίες, π.χ. αλέτρι και βόδια στο χωράφι . Στο χριστόψωμο του τσοπάνη η νοικοκυρά θα σχεδιάσει παραστάσεις από τις ποιμενικές εργασίες, π.χ. πρόβατα και κατσίκια στη στάνη…

Το χριστόψωμο παίρνει τιμητική θέση στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Ο νοικοκύρης θα αναλάβει το κόψιμό του και το μοίρασμα σ’ όλα τα μέλη της οικογένειας με την ευχή:

Χρόνια πολλά!

Σήμερα οι αρτοποιοί παρασκευάζουν εξαιρετικά χριστόψωμα συνεχίζοντας την παράδοση.

Οι καλικάντζαροι

Κυρίαρχο στοιχείο στις δοξασίες του δωδεκαημέρου αποτελούν οι καλικάντζαροι που έρχονται την παραμονή των Χριστουγέννων και φεύγουν τα Θεοφάνεια με τον αγιασμό των υδάτων. Συναντιούνται με διαφορετικά ονόματα κατά τόπους όπως: λυκοκάντζαροι, κακανθρωπίσματα, εξαποδώ, παγανά κλπ. Ο λαός τους θεωρεί δύσμορφους, λιπόσαρκους, μαλλιαρούς κλπ.

Είναι γνωστή η παράδοση: Oι καλικάντζαροι όλη τη διάρκεια του χρόνου μένουν κάτω στη γη και πελεκούν το δέντρο που τη βαστάει. Όταν είναι κοντά στο να το πετύχουν, την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στη γη και δημιουργούν προβλήματα στους ανθρώπους.

Μένουν 12 μέρες ως την παραμονή των Φώτων πάνω στη γη. Οι άνθρωποι προσπαθούν να τους εξουδετερώσουν με τη φωτιά που καίνε συνεχώς στο τζάκι όλο το δωδεκαήμερο.

Οι γυναίκες παλιά στο χωριό μου πίστευαν ότι τα παγανά «λώβιαζαν», μόλυναν και τα πλυμένα ρούχα! Θυμάμαι τη συμβουλή της μάνας μου:

«Μαρία, να μάσεις τα ρούχα πριν δύσει ο ήλιος. Βγαίνουν τα πάγανα τώρα! Δεν κάνει  να μείνουν απλωμένα το βράδυ…»
Τα Φώτα με τον αγιασμό φεύγουν όλα τα κακά πνεύματα:

«Φεύγετε να φεύγουμε, έρχετ’ ο ζουρλόπαπας

Με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του!»

Το πάντρεμα της φωτιάς

 Την παραμονή των Χριστουγέννων οι ένοικοι του σπιτιού προσπαθούν να έχουν αναμμένη τη φωτιά στο τζάκι. Διαλέγουν ξύλα δέντρων που καίγονται αργά και τα «παντρεύουν». Παίρνουν δηλ. ένα ξύλο με όνομα θηλυκό και ένα ξύλο με όνομα αρσενικό και τα ενώνουν στη φωτιά, τα παντρεύουν!

Ενδεικτικά αναφέρω την περίπτωση των Αγράφων: βάζουν στη φωτιά ξύλο αγριοκερασιάς  για στοίχειωμα της νοικοκυράς και ξύλο κέδρου για στοίχειωμα του νοικοκύρη. Έτσι γίνεται το πάντρεμα της φωτιάς!

Υπάρχει η πεποίθηση ότι τα κακά πνεύματα, όπως οι καλικάντζαροι που αναφέραμε, φοβούνται τη φωτιά γι’ αυτό κατουράνε  την εστία αν τη βρούνε σβηστή…

Γλυκά των Χριστουγέννων

Μελομακάρονα: Από την αρχαιότητα υπήρχε η συνήθεια των «μειλίχιων προσφορών» προς τους δαίμονες και τους θεούς του Άδη. Αυτό γινόταν για να τους εξευμενίσουν και να αλλάξουν  την τύχη ώστε να είναι ευνοϊκή όλο το χρόνο.

Οι προσφορές αυτές ήταν όπως ακριβώς τα μελομακάρονα σήμερα.

Δίπλες: Πρόκειται για γλυκίσματα που αναπαριστούν το «δίπλωμα» του Χριστού, μέσα στα σπάργανά του. Τις φτιάχνουν τα Χριστούγεννα, σε αρραβώνες, γάμους, γεννήσεις και βαπτίσεις. Ιδιαίτερα συνηθίζονται  σε νησιωτικές περιοχές.

Οι κουραμπιέδες και το ραβανί επίσης είναι γλυκά των Χριστουγέννων.

ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ!